ÇİNLİ ALİMLƏRDƏN ARAŞDIRMA

Çinin Quançjou Tibb Universitetinin alimləri fiziki aktivliyin yumurtalıqlarda yumurta hüceyrələrinin ehtiyatının azalmasını ləngidə biləcəyini müəyyən edib. “Nature Aging” jurnalında dərc olunan tədqiqatın nəticələrinə görə, bu təsir adiponektin hormonunun siqnal mexanizmi ilə əlaqəlidir.

Araşdırmada Böyük Britaniyada 152 mindən çox, ABŞ-da isə 12 mindən artıq qadının məlumatları təhlil edilib. Britaniya məlumatlarında fiziki aktivliyin daha yüksək olması menopauzanın daha gec başlaması ilə əlaqələndirilib. Alimlər siçanlar üzərində apardıqları təcrübələrdə də oxşar nəticələr əldə edib. Fiziki məşqlər yumurtalıqlarda follikulların qorunmasına kömək edib. Adiponektin hormonunun istehsalı azaldıqda isə məşqlərin qoruyucu təsiri zəifləyib.

Alimlər vurğulayıb ki, nəticələr hələlik insanlarda menopauzanın gecikdirilməsini təsdiqləmir.

Mütəmadi fiziki məşqlər D vitamini səviyyəsinin qorunmasına kömək edir. Britaniyalı alimlər bu qənaətə elmi araşdırmaların nəticələrini təhlil etdikdən sonra gəlib. Tədqiqatın nəticələri “Frontiers in Endocrinology” jurnalında dərc olunub.

Araşdırmaya əsasən, hətta bir dəfə fiziki məşq etmək qanda D vitamininin və onun aktiv formasının səviyyəsini bir neçə saat ərzində müvəqqəti yüksəldir. Mütəmadi məşqlər zamanı isə bu təsir daha uzun müddət davam edir.

Alimlər xüsusilə qış aylarında fiziki aktivliyin əhəmiyyətini vurğulayır. Günəş işığının azalması səbəbindən bu dövrdə D vitamininin səviyyəsi aşağı düşür. Lakin müntəzəm məşq edən insanlarda mövsümi azalmanın daha zəif olduğu müşahidə edilib. Bu təsirin yalnız çəki itkisi ilə bağlı olmadığı da müəyyənləşdirilib. D vitamini sümüklərin sağlamlığında, immun sisteminin fəaliyyətində və əzələlərin normal funksiyasında mühüm rol oynayır.

Bununla belə, tədqiqatçılar fiziki aktivliyin D vitamini çatışmazlığının müalicəsində əlavələri tam əvəz etdiyini iddia etmir. Müşahidə olunan təsirin mexanizmini dəqiqləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

Doqquz yaşlı oğlan uşağı beyindaxili qanama ilə xəstəxanaya çatdırılıb. Vəziyyətinin sürətlə ağırlaşması səbəbindən təcili neyrocərrahi müdaxiləyə ehtiyac yaranıb.

Müayinələr zamanı uşağın beynində geniş qanaxma, həmçinin beyin mədəciklərinə qan sızması aşkar edilib. Həkimlərin ilkin ehtimalına görə, qanaxmanın səbəbi beyin damarlarının arteriovenoz malformasiyası — AVM ola bilərdi. Əlavə müayinələr zamanı uşağın beyin damarlarının anatomiyasında nadir xüsusiyyət də müəyyən edilib.

Uşağın həyatı üçün yaranmış təhlükəni nəzərə alan həkimlər təcili əməliyyat qərarı veriblər.

Əməliyyat SAF Hospitalda neyrocərrah Pərvin Mirzəliyev tərəfindən, SAF Hospitalın peşəkar həkim heyətinin iştirakı ilə həyata keçirilib.

Mürəkkəb cərrahi müdaxilə bir neçə mərhələdə aparılıb. İlk növbədə, kəllədaxili təzyiqin azaldılması üçün beynin mədəciklərində toplanmış maye boşaldılıb. Daha sonra qanaxmanın mənbəyinə müdaxilə edilib və qanaxma ilə əlaqəli damara xüsusi klip yerləşdirilib. Beynin sol alın payında qanaxmanın baş verdiyi sahədə də cərrahi müdaxilə aparılıb.

Doqquz saat davam edən əməliyyatdan sonra uşaq reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilib. Onun vəziyyətinə ciddi nəzarət edilib, təkrar görüntüləmə müayinələri aparılıb. Müalicənin sonrakı mərhələlərində hərarətinin yüksəlməsinə baxmayaraq, uşağın müalicəsi davam etdirilib.

*Həkimlərin səyi və peşəkar komanda işi nəticəsində uşaq iki həftə sonra sağ-salamat evə buraxılıb.*

Bu hadisə uşaqlarda qəfil yaranan nevroloji əlamətlərin vaxtında tanınmasının, düzgün diaqnostikanın və təcili tibbi müdaxilənin nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir. Eyni zamanda, mürəkkəb və həyati təhlükə yaradan hallarda təcrübəli həkim heyətinin koordinasiyalı fəaliyyətinin əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Əməliyyat haqqında detallı olaraq neyrocərrah Pərvin Mirzəliyev və uşağın valideynləri bəhs edib:

VİDEO İZLƏ

İnsan emosiyaları uzun illərdir psixologiya və nevrologiyanın əsas tədqiqat mövzularından biridir. Ənənəvi nəzəriyyələrdə sevinc, kədər, qorxu, qəzəb, ikrah və təəccüb kimi əsas emosiyalar ön plana çıxsa da, elmi araşdırmalar insanların emosional təcrübələrinin daha mürəkkəb və rəngarəng olduğunu göstərir.

ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin Berkli kampusundan alimlər Alan S. Cowen və Dacher Keltner "Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)" jurnalında dərc olunan araşdırmalarında 27 fərqli emosional təcrübə kateqoriyası müəyyən ediblər.

2 185 VİDEO İLƏ EMOSİYALAR ARAŞDIRILIB

Tədqiqatçılar insanların emosional reaksiyalarını öyrənmək üçün müxtəlif hadisələri əks etdirən 2 185 qısa videodan istifadə ediblər. Videolarda doğuş, toy, təbiət mənzərələri, təhlükəli vəziyyətlər, qəza anları, heyvanlar, sənət əsərləri, müharibə, sevgi və gündəlik həyatda baş verən müxtəlif situasiyalar yer alıb.

İştirakçılar videolara baxdıqdan sonra keçirdikləri hissləri təsvir edib və qiymətləndiriblər. Alimlər toplanan cavabları statistik üsullarla təhlil edərək emosional təcrübələrin hansı kateqoriyalarda qruplaşdığını araşdırıblar.

Nəticədə heyranlıq, vurğunluq, estetik zövq, əyləncə, qəzəb, narahatlıq, möhtəşəmlik qarşısında heyrət, yöndəmsizlik, darıxma, sakitlik, çaşqınlıq, güclü arzu, ikrah, empatik ağrı, valeh olma, həyəcan, qorxu, dəhşət, maraq, sevinc, nostalji, rahatlıq, romantik hisslər, kədər, məmnunluq, cinsi istək və təəccüb olmaqla 27 emosional təcrübə müəyyən edilib.

EMOSİYALAR BİR-BİRİNDƏN TAM AYRILMIR

Araşdırmanın əsas nəticələrindən biri budur ki, emosiyalar arasında sərt sərhədlər yoxdur. Bir emosional vəziyyət tədricən digərinə keçə bilər. Məsələn, narahatlıq qorxuya, qorxu dəhşətə, dəhşət isə ikraha yaxınlaşa bilər. Eyni zamanda sakitlik, estetik zövq və heyrət arasında da keçidlər müşahidə olunur.

Alimlər bildirirlər ki, emosional təcrübəni yalnız müsbət və ya mənfi hisslər, yaxud həyəcanın səviyyəsi ilə izah etmək kifayət deyil. Konkret emosiyanın adı insanın nə yaşadığını daha dolğun ifadə edə bilər.

Bununla belə, tədqiqatçılar müəyyən edilmiş 27 kateqoriyanın insan emosiyalarının yekun və universal siyahısı olduğunu iddia etmirlər. Nəticələr iştirakçıların öz hisslərini necə təsvir etməsinə əsaslanır və başqa mədəniyyətlərdə, fərqli şəraitdə aparılacaq araşdırmalarla daha da dəqiqləşdirilə bilər.

Mənbə: Cowen, A. S. və Keltner, D.  Self-report captures 27 distinct categories of emotion bridged by continuous gradients. PNAS, 114(38), E7900–E7909.

Məqalə: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5617253/

İnfeksion xəstəliklər – bakteriyalar, viruslar, parazitlər, göbələklər tərəfindən törədilən və bütün orqan və sistemləri zədələyə bilən xəstəlik qrupudur. Bu barədə SAF Hospitalın infeksion xəstəlikləri üzrə mütəxəssisi Uzm. Dr. Fərrux Sədirov sağlamolun.az saytına danışıb.

MƏNBƏYİ NƏLƏRDİR?

Mənbəyə əsasən, xəstə insan, heyvanlar və ətraf mühitdir, qida və sudur. Əsasən insandan insana yoluxmadır. Qan və bədən mayeləri vasitəsilə yoluxma görülə bilir, hava-damcı yolu ilə yoluxma görülə bilir, təmas vasitəsilə yoluxma görülə bilir, qida və su vasitəsilə yoluxma görülə bilir və daşıyıcılar; vektor dediyimiz gənələr, ağcaqanadlar, birələr vasitəsilə yoluxma halları qeyd oluna bilir.
Uzman həkim “Kimlər infeksion xəstəliklərə yoluxa bilər?”, sualını cavablayarkən bildirib ki, yaşından asılı olmayaraq infeksion xəstəliklər bütün yaş qruplarında görülür. Hətta ana bətnində, döldə belə infeksion xəstəlik görülə bilər.

RİSK QRUPUNA KİMLƏR AİDDİR?

Fərrux Sədirov bildirib ki, əsasən, hamilələrdə, yaşlılarda, uşaqlarda, immun sistemi zəifləmiş şəxslər, şəkərli diabet xəstələri, onkoloji və hematoloji problemi olan xəstələrdə infeksion xəstəliklərin rast gəlmə tezliyi artıb.

MÖVSÜMİ XARAKTERİ VARMI?

Bəli, payız və qış aylarında və yaz aylarında infeksion xəstəliklərin rast gəlmə tezliyində artış qeyd olunur, deyə SAF Hospitalın infeksion xəstəlikləri üzrə mütəxəssisi vurğulayıb.

Sosial-bioloji tədqiqatlar və tibbi müşahidələr göstərir ki, ailə statusu kişinin ömrünə birbaşa təsir edən əsas amillərdən biridir. Ekspertlərin son illərdə apardıqları təhlillər subay və evli kişilərin sağlamlıq göstəriciləri arasında kəskin fərqlər olduğunu ortaya qoyur. Mütəxəssislərin qənaətinə görə, nikahda olan kişilər heç vaxt evlənməmiş, boşanmış və ya dul qalmış həmcinslərinə nisbətən daha uzun və keyfiyyətli həyat sürürlər. Bunun əsas səbəbi isə sadəcə psixoloji rahatlıq deyil, həm də gündəlik rejim, qidalanma vərdişləri və vaxtında tibbi müayinədən keçmək məsuliyyətidir.
Tədqiqatlara əsasən, evli kişilərdə ürək-damar xəstəliklərindən ölüm riski təxminən 46% daha aşağıdır. Həmçinin ailəli şəxslərdə xroniki stres səviyyəsi azaldığı üçün immunitet sistemi daha güclü qalır, tütün və spirtli içki kimi zərərli vərdişlərə aludəçilik isə subaylara nəzərən xeyli aşağı düşür. Mütəxəssislər bildirirlər ki, qadınlar tez-tez həyat yoldaşlarının səhhətindəki dəyişiklikləri vaxtında hiss edərək onları həkimə yönəldirlər. Bu amil xüsusilə infarkt, insult və xərçəng kimi ağır xəstəliklərin erkən mərhələdə aşkar olunmasında hayati rol oynayır.

Elmi Tədqiqatlar Nə Deyir? Statistika və Uzunömürlülüyün Sirləri

Ailə həyatının ömür uzunluğuna təsirini sübut edən genişmiqyaslı beynəlxalq tədqiqatlar mövcuddur:

• Kanada Tədqiqatı (2024): Toronto Universitetinin alimləri 20 il ərzində 45-85 yaş aralığında olan 7 600-dən çox insanı izləmişlər. Nəticələr göstərib ki, evli kişilər yaşlandıqda daha sağlam fiziki və ruhi göstəricilərə malik olurlar, subay kişilər isə bioloji olaraq daha sürətlə qocalırlar.

• Koloqado Universitetinin Ürək Çatışmazlığı Araşdırması (2023): ABŞ-da 6 800 böyük şəxs üzərində aparılan tədqiqat göstərib ki, subay kişilərin ürək çatışmazlığından ölmə ehtimalı evli kişilərdən iki dəfə yüksəkdir.

• Minesota Universiteti və CEMFI Analizi: 50 yaşdan yuxarı şəxslərin statistikasını təhlil edən alimlər müəyyən ediblər ki, evli kişi orta hesabla subay həmcinsindən 2,5 ilə 7 il daha çox yaşayır. Danimarkada aparılan oxşar tədqiqatlarda isə 50 yaşında olan evli kişilərin ömür uzunluğunun 8 ilə qədər artdığı müşahidə olunub.

Analitiklər qeyd edirlər ki, tək yaşayan kişilər sosial izolyasiyaya daha meylli olurlar, bu da depressiya və vaxtından əvvəl ölüm riskini artırır. Beləliklə, alimlər tərəfindən aparılan həm tibbi, həm də sosial araşdırmalar sübut edir ki, sabit və sağlam ailə mühiti kişinin fiziki sağlamlığı və uzunömürlülüyü üçün ən effektiv qoruyucu vasitələrdən biridir.

Mənbə:
• Population Reference Bureau — "Marriage Benefits Men's Health"
• The Independent — "Marriage makes men live longer, new study finds" (University of Colorado study)
• University of Toronto / Psypost — "Marital Status and Successful Aging in Older Adults"

Aloe bir çox müalicəvi xüsusiyyətlərə malik şirəli bitkidir. Onu açıq havada və otaq şəraitində yetişdirmək mümkündür.

Təzə göyərti çox faydalı məhsuldur. Göyərti əla vitamin, mineral və qidalı liflər mənbəyidir, bir çox xəsəliklərin qarşısını almağa və sağlamlığımızı möhkəmləndirməyə kömək edir.

Lakin bəzi xəstəliklər zamanı təzə göyərtinin istehlakı ziyanlı ola bilər.

Saglamolun.az sizə bu xəstəliklərin siyahısını təqdim edir.

- Qastrit və xora xəstəliyi, kolit, pankreatit (mədəaltı vəzi iltihabı) zamanı çoxlu miqdarda göyərtinin istehlakı xəstəliyin kəskinləşməsinə səbəb ola bilər.

- Öd daşı xəstəliyi, xolesestit (öd daşı iltihabı) zamanı göyərti yemək olmaz.

- Hipotoniyadan (aşağı təzyiq) əziyyət çəkirsinizsə, çoxlu miqdarda nanə yeməyin, bu da təzyiqin daha da düşməsinə səbəb ola bilər.  

- Podaqra, böyrək daşı və böyrək iltihabları zamanı turşəng və ispanağı yemək olmaz.

- Hamiləlik zamanı cəfərinin çoxlu miqdarda istehlakı tövsiyə edilmir ki, bu göyərti uşaqlığın sıxılmasına səbəb ola bilər.

- Ürəyin işemik xəstəliyi, infarkt və insultdan sonra, tromboflebit zamanı çoxlu miqdarda göyərti yemək olmaz. Göyərtinin tərkibində olan K vitamini qanı qatılaşdırır ki, bu da ürək və damar problemləri olan insanlara ziyan vura bilər.

- Ciddi qaraciyər xəstəlikləri zamanı göyərtilərin (xüsusilə yaşıl soğan və sarımsağın) istehlakı ziyanlıdır.  

Sitrus meyvələri, soğan və qarabaşaq (qreçka) kimi gündəlik və münasib qiymətli qidalarda bol miqdarda olan "kversetin" maddəsi ağciyər xərçənginin müalicəsində yeni ümid yerinə çevrilib. Almaniyanın Fridrix-Aleksandr Universitetinin Erlangen Klinikasının alimləri bu bitki birləşməsinin xərçəng hüceyrələrinə qarşı mübarizə qabiliyyətini tədqiq ediblər. Araşdırmanın nəticələri nüfuzlu "Cell Death Discovery" elmi jurnalında dərc olunub.

Ağciyər xərçəngi dünyada ən çox rast gəlinən və ölüm faizi yüksək olan bədxassəli şiş növlərindən biridir. Mövcud müalicə üsulları hər zaman gözlənilən nəticəni vermədiyi üçün alimlər alternativ və dəstəkləyici yollar axtarırlar. Tədqiqatçıların sözlərinə görə, adi xərçəng əleyhinə preparatlar adətən yalnız bir molekula hədəfləndiyi halda, kversetin xərçəng hüceyrələrinə eyni anda bir neçə nöqtədən zərbə endirir. Laboratoriya şəraitində hüceyrələr və siçanlar üzərində aparılan sınaqlar kversetinin şiş hüceyrələrinin bölünməsini ləngitdiyini və metastazların əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün hüceyrə miqrasiyasını demək olar ki, tamamilə dayandırdığını göstərib.

Kversetin xərçənglə necə mübarizə aparır və orqanizmə necə təsir edir?

Alimlər kversetinin bədəndə yaratdığı kompleks müdafiə mexanizmlərini aydınlaşdırıblar:

Böyümə siqnalarının və immun maskalanmanın bloklanması: Maddə şişin böyüməsində rol oynayan EGFR zülalının və xərçəng hüceyrələrinin immunitetdən gizlənməsinə kömək edən PD-L1 zülalının səviyyəsini aşağı salır.

İmmunitetin gücləndirilməsi: Kversetin şişlərlə mübarizə aparan mühüm immun siqnal maddəsi olan "interferon-alfa-2"nin hasilatını artırır.

Bağırsaq mikrobiomunun yaxşılaşdırılması:  Sınaqlar göstərib ki, kversetin qəbul edən canlılarda bağırsaq mikroflorası dəyişir — qısa zəncirli yağ turşuları istehsal edən faydalı bakteriyaların sayı artır. Bu turşular qan dövranı vasitəsilə ağciyərlərə çataraq xərçəng hüceyrələrinin inkişafını təcrid edir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, kversetinlə zəngin pəhriz ağciyər xərçənginin əsas müalicəsini dəstəkləyə və profilaktik təsir göstərə bilər. Bununla belə, dəqiq klinik tövsiyələr üçün insan tərəfindən aparılacaq əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Mənbə: Cell Death Discovery Journal

Yorğun və gərgin bir iş gününün sonunda telefonunuzda təklif olunan məhsula baxarkən "Ödəniş et" düyməsini sıxmaq sizə tanıdış gəlir? Bir neçə gündən sonra isə həmin əşyanın əslində heç lazımlı olmadığını anlayır, təəssüf və təqsirkarlıq hissi keçirirsiniz. Psixoloq Alyona Artamonovanın sözlərinə görə, bu hal "dofamin alış-verişi" adlanır. Bu, ani həzz almaq və mənfi emosiyalardan qaçmaq üçün düşünülmədən edilən impulsiv xərclərdir.

Beynimiz hər hansı bir mükafat gözləntisi qarşısında dofamin hormonu ifraz edir. Endirim elanları, cəlbedici reklamlar və ya "son 2 məhsul" kimi xəbərdarlıqlar beynə ani impuls ötürür. Biz faktiki olaraq məhsulun özündən deyil, yeni bir şeyə sahib olmaq gözləntisindən həzz alırıq. Marketinq hiylələri — taymerlər və şəxsi tövsiyələr də "təcili almalıyam" illüziyası yaradır. Nəticədə qısa müddətli əhval qaldırma və ya özünü uğurlu hissetmə duyğusu yaranır, lakin bu təsir çox tez keçir. Zamanla bu vərdiş maliyyə sıxıntısına, vicdan əzabına və daxili boşluğa gətirib çıxarır.

İmpulsiv xərclərin qarşısını almağın 5 təsirli yolu

Arzuolunmaz xərclərin və "dofamin tələsinin" qarşısını almaq üçün psixoloq bir neçə sadə, lakin effektiv addım təklif edir:

24-48 saatlıq gözləmə qaydası: Bəyəndiyiniz əşyanı dərhal almayın. Əgər 1-2 gün keçdikdən sonra da həmin əşyaya ehtiyacınız olduğunu düşünürsünüzsə, deməli, o həqiqətən lazımdır.

Tətikləyiciləri aradan qaldırın: Onlayn mağazaların xəbərdarlıqlarını (push-bildirişləri) və reklam mesajlarını söndürün.

Əyləncə üçün xüsusi büdcə ayırın: Ayın əvvəlində özünüzü sevindirmək üçün kiçik bir məbləğ ayırın və bu çərçivədən kənara çıxmayın.

Alış-verişi faydalı alternativlərlə əvəz edin: Dofamin səviyyəsini qaldırmaq üçün alış-veriş yerinə təmiz havada gəzintiyə çıxın, dostunuzla danışın, sevdiyiniz təamdan dadın və ya meditasiya edin.

İmpuls gündəliyi tutun: Nə vaxt və hansı hisslər təsirində (əsəb, yorğunluq, darıxmaq) mal almaq istədiyinizi qeyd edin. Bu, öz emosional tətikləyicilərinizi görməyə kömək edəcək.

Böyük alış-verişlərdən əvvəl bir dostunuzla məsləhətləşmək də faydalıdır. Unutmayın ki, kiçik sevinclər həyat keyfiyyətini artırmalıdır, problemlərdən qaçış vasitəsinə çevrilməməlidir.

KEYFİYYƏTLİ YUXU ARTİQ TƏK ŞƏXSİ MƏSƏLƏ DEYİL

Yuxu çatışmazlığı Avropada getdikcə daha ciddi sağlamlıq probleminə çevrilir. İqlim dəyişikliyi, gecə temperaturunun yüksəlməsi, şəhər səs-küyü, rəqəmsal texnologiyalar və fasiləsiz iş rejimi insanların kifayət qədər dincəlməsini çətinləşdirir. Tədqiqatçılar problemin həlli üçün fərdi vərdişlərlə yanaşı, əmək şəraiti və ictimai sağlamlıq siyasətində də dəyişikliklərə ehtiyac olduğunu bildirirlər.

"Journal of Sleep Research" jurnalında dərc olunan araşdırmada yuxuya təsir edən sosial, ekoloji və texnoloji amillər təhlil edilib. Müəlliflərin fikrincə, yuxu orqanizmin toxumalarının bərpası, beyində maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıların xaric edilməsi və yaddaşın möhkəmlənməsi üçün vacibdir.

 İQLİM DƏYİŞİKLİYİ YUXUNU NECƏ POZUR?

Avropa dünyanın ən sürətlə istiləşən qitəsidir. İsti gecələr bədənin soyumasını çətinləşdirərək yuxuya getmə müddətini uzada və gecə ərzində oyanmaları artıra bilər. Şəhərlərdə nəqliyyat səs-küyü, havanın çirklənməsi və süni işıqlandırma da yuxunun keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

Bu problemlər hamıya eyni dərəcədə təsir etmir. Kondisioner imkanları olmayan, pis izolyasiya edilmiş və sıx məskunlaşmış evlərdə yaşayan insanlar daha əlverişsiz şəraitlə üzləşirlər.

YUXUNU İZLƏMƏK HƏMİŞƏ FAYDALI DEYİL

Ağıllı saatlar və yuxu tətbiqləri müəyyən dəyişiklikləri izləməyə kömək etsə də, onların nəticələri tibbi diaqnozu əvəz etmir. Yuxu göstəricilərini daim ideal səviyyəyə çatdırmağa həddindən artıq çalışmaq isə ortosomniya adlanan narahatlıqla əlaqələndirilir.

Növbəli və gecə növbəsində işləmək, işdənkənar saatlarda gələn mesajlar və qeyri-sabit iş qrafiki də istirahəti məhdudlaşdırır. Araşdırmada Avropada çalışanların təxminən 21 faizinin növbəli iş rejimində olduğu qeyd edilir.

Tədqiqatçılar daha proqnozlaşdırılan iş qrafiklərini, yorğunluğun idarə olunmasını və yuxu sağlamlığı barədə elmi əsaslı maarifləndirməni vacib hesab edirlər. Onların fikrincə, keyfiyyətli yuxu üçün həm fərdi vərdişlər, həm də insanların yaşadığı və işlədiyi şərait nəzərə alınmalıdır.

Mənbə: Euronews.com 

Üzüm vitaminlər, minerallar və antioksidantlarla zəngin meyvələrdəndir. Tərkibindəki polifenollar hüceyrələrin oksidləşdirici stressdən qorunmasına kömək edir. Lif mənbəyi olan üzüm həzm sisteminin fəaliyyətini dəstəkləyir, təbii şəkərləri isə orqanizmə enerji verir.

Üzüm ürək-damar sağlamlığına faydalıdırmı?

2023-cü ildə Nutrition, Metabolism and Cardiovascular Diseases jurnalında dərc olunan sistematik icmal və meta-analizdə 30 randomizə edilmiş klinik tədqiqatın nəticələri araşdırılıb. Nəticələr göstərib ki, üzüm məhsulları sistolik qan təzyiqində cüzi azalma ilə əlaqəli ola bilər. Lakin sübutların etibarlılığı aşağı olduğundan üzümü yüksək təzyiqin müalicəsi kimi qəbul etmək olmaz.

Üzümün ziyanı ola bilərmi?

Üzüm təbii şəkərlə zəngin olduğundan şəkərli diabeti olan şəxslər porsiya miqdarına diqqət etməlidirlər. Həddindən artıq istehlak qan şəkərinin yüksəlməsinə və əlavə kalori qəbuluna səbəb ola bilər. Həssas həzm sistemi olan insanlarda isə köp və qarında narahatlıq yarana bilər.

Üzümü istehlak etməzdən əvvəl yaxşı yumaq, ölçülü yemək və müxtəlif meyvələrlə zəngin qidalanmaya üstünlük vermək tövsiyə olunur. Heç bir meyvə təkbaşına sağlamlığın qorunmasına zəmanət vermir.

 ÜZÜM HAQQINDA 5 MARAQLI FAKT 

1. Üzüm minilliklərdir becərilir. Arxeoloji və genetik araşdırmalar üzümçülüyün minilliklər əvvələ gedib çıxdığını göstərir. Üzüm həm qida, həm də mədəniyyət tarixində mühüm yer tutub.

2. Üzümün rəngi tərkibinə təsir edir. Qırmızı və bənövşəyi üzümün qabığında antosianinlər adlı təbii piqmentlər var. Bu maddələr antioksidant xüsusiyyətləri ilə tanınır.

3. Üzümün çoxu sudan ibarətdir. Təzə üzümün təxminən 80 faizi sudur. Buna görə də o, gündəlik maye qəbuluna müəyyən töhfə verə bilər.

4. Çəyirdəksiz üzüm tamamilə çəyirdəksiz olmaya bilər. USDA-nın araşdırmalarına görə, belə üzüm növlərində çox kiçik, inkişafı dayanmış çəyirdək izləri qala bilər. Yeni çəyirdəksiz sortlar xüsusi seleksiya üsulları ilə yetişdirilir.

 5. Üzümün üzərindəki ağ örtük həmişə dərman qalığı deyil. Təzə üzümün səthində görünən nazik, ağ təbəqə meyvənin özünün yaratdığı təbii mum örtüyü ola bilər. Bu örtük nəmin itirilməsini və meyvənin tez xarab olmasını ləngitməyə kömək edir.

TİBB VƏ TEXNOLOGİYA

Alimlər 40 milyondan çox üz fotosu əsasında öyrədilmiş süni intellekt modeli hazırlayıb. Yeni texnologiya xərçəng xəstələrinin ölüm riskini qiymətləndirməyə kömək edir. Araşdırmanın nəticələri “The Lancet Digital Health” jurnalında dərc olunub.

Boston şəhərindəki Mass General Brigham tibb müəssisəsinin tədqiqatçıları tərəfindən hazırlanan “FAHR-FaceSurvival” modeli əvvəlki FaceAge sisteminin təkmilləşdirilmiş versiyasına əsaslanır. İlkin sistem üz fotosu vasitəsilə insanın bioloji yaşını, yeni model isə birbaşa ölüm riskini proqnozlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub.

Tədqiqat zamanı ən yüksək risk göstəricilərinə malik xərçəng xəstələrinin təxminən yarısının 90 gün ərzində vəfat etdiyi müəyyənləşdirilib. Ən aşağı risk qrupunda isə bu göstərici təxminən 2 faiz olub.
Süni intellektin üzün hansı nahiyələrini təhlil etdiyi də araşdırılıb. Model əsasən gözaltı nahiyəyə və burun körpüsünə diqqət yetirib. Lakin bu bölgələrdəki hansı xüsusiyyətlərin ölüm riski ilə əlaqəli olduğu hələ dəqiq müəyyən edilməyib.

Bununla belə, modelin klinik praktikada istifadəsi üçün əlavə araşdırmalar tələb olunur. Süni intellektin proqnozları həkim müayinəsini və tibbi qərarları əvəz etmir.

Mənbə: https://www.washingtonpost.com/

Dərinin daha gənc, sağlam və elastik görünməsində yalnız kosmetik vasitələr deyil, gündəlik qidalanma da mühüm rol oynayır. “BBC Future” nəşrinin məlumatına görə, bəzi qidalar dərini hüceyrə zədələnməsindən qorumağa, kollagen istehsalını dəstəkləməyə və qocalma əlamətlərini azaldır.

Mütəxəssislər xüsusilə rəngarəng tərəvəzlərin, sağlam yağların və fermentləşdirilmiş qidaların rasiona daxil edilməsini tövsiyə edir. Yerkökü, pomidor və bibər kimi tərəvəzlər karotenoidlərlə zəngindir. Bu maddələr dərinin günəş şüalarının yaratdığı zədələnmələrdən qorunmasına kömək edir. Onların zeytun yağı kimi sağlam yağlarla birlikdə qəbulu antioksidantların mənimsənilməsini yaxşılaşdırır.
Bundan əlavə, C vitamini dəri sağlamlığı üçün vacib qida maddələrindən biridir. O, dərinin möhkəmliyini və elastikliyini təmin edən kollagenin sintezində iştirak edir. Sitrus meyvələri, giləmeyvələr və bibər bu vitaminin yaxşı mənbələridir.

Balıq, qoz-fındıq və toxumlarda olan sağlam yağlar dərinin nəmliliyinin və elastikliyinin qorunmasını dəstəkləyir. Fermentləşdirilmiş qidalar isə bağırsaq mikrobiotasının sağlamlığına müsbət təsir göstərir.
Bununla yanaşı, həddindən artıq şəkər qəbulu kollagen liflərinin zədələnməsi ilə əlaqələndirilir və dərinin vaxtından əvvəl qocalmasına şərait yaradır. Mütəxəssislər balanslı qidalanma ilə yanaşı, günəşdən qoruyucu vasitələrdən istifadəni və siqaretdən uzaq durmağı da vacib hesab edir.

Qeyd edək ki, heç bir qida qocalma prosesini tam dayandırmır. Lakin sağlam qidalanma və düzgün həyat tərzi dərinin uzunmüddətli sağlamlığının qorunmasına kömək edir.

Mənbə: BBC Health

AMMA STRESİ AZALDİR, ƏHVAL-RUHİYYƏNİ YAXŞILAŞDIRIR

Ev şəraitində təbii güllər və dibçək bitkiləri yetişdirmək yalnız interyerə gözəllik qatmır, həm də insanın psixoloji rifahına müsbət təsir göstərə bilər. Elmi araşdırmalar bitkilərlə təmasın stressin, mənfi emosiyaların və depressiv əlamətlərin azalması ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.

2023-cü ildə “Environmental Research” jurnalında dərc olunan elmi icmalda qapalı məkanlarda bitkilərin insanın psixi sağlamlığına təsiri araşdırılıb. Tədqiqatçılar altı epidemioloji araşdırmanın nəticələrini təhlil edərək evdə və iş yerində bitkilərin olmasının daha yaxşı psixoloji vəziyyətlə əlaqəli olduğunu müəyyən ediblər. Bununla belə, müəlliflər sübutların hələ məhdud olduğunu və səbəb-nəticə əlaqəsinin tam təsdiqlənmədiyini vurğulayıblar.

DİBÇƏK BİTKİLƏRİNİN GİZLİ TƏHLÜKƏSİ

Təbii bitkilərin faydaları ilə yanaşı, bəzi riskləri də var. Torpağın həddindən artıq nəm saxlanması kif göbələklərinin yaranmasına şərait yarada bilər. Bu isə xüsusilə allergiyası və tənəffüs yolları həssaslığı olan insanlarda narahatlıq yarada bilər.

2020-ci ildə dərc edilmiş sistematik icmal göstərib ki, dibçək bitkilərinin laboratoriya şəraitində havadakı bəzi kimyəvi maddələri udması onların real ev mühitində havanı əhəmiyyətli dərəcədə təmizlədiyini sübut etmir.

Mütəxəssislər bitkilərə düzgün qulluq etməyi, torpağı həddindən artıq sulamamağı və otaqları mütəmadi havalandırmağı tövsiyə edirlər. Beləliklə, ev gülləri sağlam və rahat yaşayış mühitinin yaradılmasına töhfə verə bilər, lakin havalandırmanı əvəz etmir.

Mənbə: Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology

VAXTINDAN ƏVVƏL DOĞULAN KÖRPƏLƏR İNKUBATOR MÜHİTİNDƏ QALIR

ABŞ-də vaxtından əvvəl doğulan körpələrin valideynləri ilə daha erkən və uzunmüddətli dəri təmasına imkan verən eksperimental cihaz sınaqdan keçirilir. “Skincubator” adlanan bu texnologiya valideynlərə tibbi nəzarət altında olan körpələrini sinələrinə alaraq qucaqlarında saxlamağa şərait yaradır.

CNN-in məlumatına görə, cihazdan ABŞ-də istifadə edən ilk ata Dorian Ojemen olub. Onun həyat yoldaşı Tiffani Ojemen əkizlərini hamiləliyin 26-cı həftəsində dünyaya gətirib. Valideynlər körpələrini doğulduqdan təxminən 10 gün sonra qucaqlarına ala biliblər.

“Skincubator”un əsas üstünlüyü körpənin nəfəsalma dəstəyi, tibbi borular və digər həyati əhəmiyyətli avadanlıqlarla əlaqəsi qorunmaqla valideynin sinəsinə yerləşdirilməsidir. Cihaz körpənin istilik və rütubət şəraitinin saxlanmasına, onun təhlükəsiz şəkildə köçürülməsinə kömək edir.

Dəri-dəriyə təmas körpənin ürək döyüntülərinin və tənəffüsünün sabitləşməsinə, böyüməsinə, yuxusuna və beyin inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Bu yaxınlıq valideynlə körpə arasındakı emosional bağın güclənməsinə də kömək edir.

ABŞ-də Hyuston şəhərindəki Children’s Memorial Hermann Hospital bu cihazı neonatal intensiv terapiya şöbəsində klinik sınaq çərçivəsində tətbiq edən ilk xəstəxanadır. Texnologiya hələ eksperimental mərhələdədir və onun təhlükəsizliyi ilə effektivliyi araşdırılır.

NAMƏLUM İNFEKSİYALARI AŞKAR EDİR

Tibbi diaqnostikada metagenomik testlər naməlum infeksiyaların müəyyənləşdirilməsi və xəstələr üçün düzgün müalicə seçiminin sürətləndirilməsi baxımından getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Süni intellektlə dəstəklənən bu texnologiya həkimlərə ənənəvi analizlərlə aşkarlanması çətin olan törədiciləri müəyyən etməyə kömək edir.
Metagenomik analiz 2019-cu ilin sonunda Çinin Uhan şəhərində naməlum pnevmoniya hallarının araşdırılması zamanı xüsusi əhəmiyyət qazandı. Tədqiqatçılar xəstələrdən götürülmüş nümunələrdə əvvəllər məlum olmayan patogenin genetik xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirərək yeni koronavirusun aşkarlanmasına töhfə verdilər. Bu yanaşma COVID-19-un diaqnostik testlərinin hazırlanmasını sürətləndirdi.
Metagenomika nümunədə mövcud olan mikroorqanizmlərin genetik materialını — DNT və RNT-ni araşdırır. Ənənəvi testlər konkret infeksiyaları yoxladığı halda, bu üsul bakteriya və viruslar da daxil olmaqla, müxtəlif mikroorqanizmləri eyni vaxtda müəyyən etməyə imkan verir.
Texnologiya xüsusilə meningit, ensefalit və sepsis kimi həyati təhlükəli vəziyyətlərdə faydalı ola bilər. Belə xəstəliklərin səbəbini vaxtında müəyyənləşdirmək düzgün müalicənin seçilməsi üçün vacibdir. ABŞ-da aparılan tədqiqatlardan birində metagenomik analiz qaraciyər çatışmazlığı olan xəstədə hepatit E virusunu aşkarlayıb. Nəticədə xəstəyə uyğun antiviral müalicə tətbiq edilib və qaraciyər transplantasiyasına ehtiyac qalmayıb.
Metagenomik testlər tənəffüs yolu infeksiyalarının diaqnostikasında da ümidverici nəticələr göstərir. Londonda iki xəstəxanada aparılmış pilot tədqiqat zamanı bu üsul adi müayinələrlə aşkarlanmayan törədiciləri halların 30 faizində müəyyən edib. Bir xəstədə ağciyər xərçəngi ehtimalı əvəzinə vərəm aşkarlanaraq invaziv əməliyyatın qarşısı alınıb.
Əvvəllər genetik analizlərin aparılması və nəticələrin təhlili günlərlə, bəzən bir həftəyədək vaxt aparırdı. Yeni nəsil sekvensləmə sistemləri və süni intellekt alətləri bu prosesi sürətləndirməyə, nəticələri daha operativ qiymətləndirməyə kömək edir. Bununla belə, nəticələrin düzgün şərhi, çirklənmə ehtimalının nəzərə alınması və aşkarlanan mikroorqanizmin həqiqətən xəstəliyə səbəb olub-olmadığının müəyyənləşdirilməsi vacibdir.
Mütəxəssislər metagenomikanın gələcəkdə fərdiləşdirilmiş müalicənin seçilməsində və yeni epidemiyaların erkən aşkarlanmasında rolunun artacağını düşünürlər. Bu texnologiya ənənəvi müayinələri tam əvəz etməsə də, mürəkkəb diaqnostik hallarda həkimlərin qərarlarını dəstəkləyən mühüm vasitəyə çevrilə bilər.

Mənbə: BBC Health 

Norveçdə aparılan araşdırma gündəlik qəhvə istehlakı ilə venoz tromboemboliyanın təkrarlanma riski arasında mümkün əlaqəni üzə çıxarıb.

“Research and Practice in Thrombosis and Haemostasis” jurnalında dərc olunan tədqiqatda ilk dəfə tromboz keçirmiş 2071 nəfərin məlumatları təhlil edilib. İştirakçılar orta hesabla 2,8 il müddətində müşahidə olunub və bu müddətdə 310 təkrar tromboz halı qeydə alınıb.

Nəticələrə əsasən, gündə 1-2 fincan qəhvə içən şəxslərdə qəhvə içməyənlərlə müqayisədə təkrar venoz tromboemboliya riski 51 faiz daha aşağı hesablanıb. Xüsusilə əməliyyat, travma və ya digər səbəblərlə əlaqəli ilk tromboz hadisəsini keçirən şəxslərdə bu əlaqə daha nəzərəçarpan olub. Həmin qrupda gündə 1-2 fincan qəhvə istehlakı təkrar tromboz riskinin 67 faiz aşağı olması ilə əlaqələndirilib.

Bununla belə, tədqiqat qəhvənin trombozun qarşısını aldığını sübut etmir. Mütəxəssislər əldə olunan nəticələrin əlavə tədqiqatlarla təsdiqlənməsinin vacibliyini vurğulayıb. Qəhvə istehlakı trombozun qarşısının alınması və ya müalicəsi üçün həkim tərəfindən təyin olunan antikoaqulyant preparatları əvəz etmir.

Mənbə: News.medical.net

TƏDQİQATDA 395 MİNƏ YAXIN İNSANIN MƏLUMATLARI TƏHLİL OLUNUB

Böyük Britaniyanın UK Biobank məlumatları əsasında aparılan araşdırmada bədən ölçüləri ilə infarkt riski arasındakı əlaqə öyrənilib. Tədqiqatda 40–70 yaş arası 395 831 nəfərin məlumatları təhlil edilib, iştirakçılar orta hesabla 13,3 il izlənilib. Nəticələr Journal of Health, Population and Nutrition jurnalında dərc olunub.

Alimlər bədən kütlə indeksi, bel çevrəsi və digər göstəricilərlə yanaşı, boy və bel çevrəsi əsasında hesablanan bədən yumruluğu indeksini də qiymətləndiriblər. İzləmə müddətində 14 419 infarkt hadisəsi qeydə alınıb.

Nəticələrə görə, bədən yumruluğu indeksinin ən yüksək göstəricilərinə malik qrupda infarktın başvermə riski ən aşağı göstəriciləri olan qrupla müqayisədə 52 faiz yüksək olub. Bu göstərici digər ölçülərlə müqayisədə infarkt riskini proqnozlaşdırmaqda cüzi üstünlük göstərib.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, nəticələr bədən yumruluğu indeksinin infarktın qarşısını aldığını və ya mövcud tibbi qiymətləndirmə üsullarını əvəz edə biləcəyini sübut etmir. Göstəricinin praktikada geniş istifadəsi üçün əlavə araşdırmalar tələb olunur.

Mütəxəssislər ürək-damar riskinin qiymətləndirilməsində yalnız çəki və bel ölçüsünə deyil, qan təzyiqi, xolesterin, şəkər səviyyəsi, siqaret istifadəsi və digər risk amillərinə də diqqət yetirməyin vacibliyini qeyd edirlər.

sağlamolun.az

TƏMİNAT SİYAHISINDA TƏKƏRLİ OTURACAQLAR, PROTEZLƏR VƏ EŞİTMƏ APARATLARI DA VAR

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyində Sosial Xidmətlər Agentliyi 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında əlilliyi olan 11 min şəxsi 490 min reabilitasiya vasitəsi ilə təmin edib.
Nazirliyin İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin məlumatına görə, təqdim olunan vasitələr arasında 3231 təkərli oturacaq, o cümlədən 135 mühərrikli təkərli oturacaq, 1506 aşağı və yuxarı ətraf protezi, 2445 əsa, qoltuqaltı və dirsəkaltı ağac olub.

Bundan əlavə, əlilliyi olan şəxslərə 6654 cüt protez və ortopedik ayaqqabı, 2089 eşitmə aparatı, 162 korset və digər reabilitasiya vasitələri verilib.

Reabilitasiya vasitələrinin əldə edilməsi üçün Bakıya gəlmək imkanı olmayan şəxslər də diqqətdən kənarda qalmayıb. Özlərinin və ya yaxınlarının Sosial Xidmətlər Agentliyinin Protez-Ortopedik İstehsalat və Reabilitasiya Mərkəzinə gəlmək imkanı olmadıqda, tələb olunan vasitələr onların evlərinə çatdırılaraq təqdim edilib.

Göstərilən xidmətlər əlilliyi olan şəxslərin reabilitasiya vasitələrinə çıxışının asanlaşdırılmasına və gündəlik həyatlarında dəstəklənməsinə yönəlib.

RƏQƏMSAL TİBBİ XİDMƏTLƏR VƏTƏNDAŞLAR ÜÇÜN DAHA ƏLÇATAN OLUR

Azərbaycanda fəaliyyət göstərən özəl tibb müəssisələrindən biri olan SAF Hospital mobil tətbiq vasitəsilə onlayn həkim konsultasiyası imkanları təqdim edir. Tətbiq vətəndaşlara yaşadıqları yerdən asılı olmayaraq, həkimlərlə məsafədən əlaqə saxlamaq imkanı yaradır.

Xidmət regionlarda yaşayan, xaricdə olan, fiziki məhdudiyyətləri səbəbindən xəstəxanaya gəlməkdə çətinlik çəkən və ya ev şəraitində həkimlə məsləhətləşmək istəyən şəxslər üçün nəzərdə tutulub.

SAF Hospital mobil tətbiqi vasitəsilə istifadəçilər analiz nəticələrini həkimə göndərə, yazılı mesajlarla ünsiyyət qura, səsli zəng və görüntülü danışıq formatında konsultasiya ala bilərlər. Həmçinin görüntüsüz danışıq vasitəsilə həkimlə əlaqə saxlamaq mümkündür.

Rəqəmsal xidmətlər tibbi məlumatların həkimə məsafədən ötürülməsini və məsləhətləşmələrin daha rahat təşkilini təmin edir. Bununla belə, zəruri hallarda həkim əyani müayinə təyin edə bilər.

SAF Hospital mobil tətbiqini Google Play platformasından yükləmək mümkündür:
https://play.google.com/store/apps/details?id=az.videodoktor.safhospital

Ətraflı məlumat: 055 455 68 68

Hamiləliyin 26-cı həftəsində həyata keçirilən yenilikçi əməliyyat sayəsində ağır anadangəlmə qüsuru olan körpə sağlam şəkildə dünyaya gəlib. Həkimlər döl hələ ana bətnində olarkən onun qarın boşluğundan kənarda inkişaf edən bağırsaqlarını minimal invaziv üsulla yerinə qaytarıblar. Mütəxəssislər bu üsulun gələcəkdə minlərlə körpənin həyatını dəyişə biləcəyini bildirirlər.

Böyük Britaniyadan olan Meyzi Sevic hamiləliyin 20-ci həftəsində keçirilən ultrasəs müayinəsində körpəsində qastroşizis adlı anadangəlmə qüsur aşkarlanıb. Bu zaman göbək nahiyəsi düzgün formalaşmır və bağırsaqlar qarın boşluğundan kənarda inkişaf edir. Daha sonra aparılan müayinələr qüsurun ağır – mürəkkəb qastroşizis formasında olduğunu göstərib.

Həkimlər ailəni ABŞ-ın Hyuston şəhərində yerləşən Texas Children's Hospital-da aparılan ilk klinik tədqiqata cəlb ediblər. Əməliyyatdan əvvəl Belçikada dölün qarın əzələlərini boşaltmaq üçün botulinum toksini inyeksiyası edilib. Ardınca hamiləliyin 26-cı həftəsində cərrahlar ananın uşaqlığını qismən açaraq minimal invaziv üsulla körpənin bağırsaqlarını qarın boşluğuna yerləşdirib və qarın divarını bərpa ediblər.
Əməliyyatdan sonra hamiləlik daha 14 həftə davam edib. Körpə Teo fevral ayında təbii doğuşla dünyaya gəlib və əlavə böyük cərrahi müdaxilələrə ehtiyac qalmayıb.

Yeni üsul gələcəkdə digər xəstəliklər üçün də istifadə oluna bilər
Tədqiqatın rəhbəri, fetal cərrah professor Maykl Belfort əməliyyatın həm ana, həm də körpə üçü

n ağırlaşmasız keçməsini böyük uğur adlandırıb. Onun sözlərinə görə, bu, mürəkkəb qastroşizisin ana bətnində müalicəsi üzrə dünyada ilk klinik sınaqlardan biridir.
Londonun Great Ormond Street Hospital xəstəxanasının uşaq cərrahı professor Paolo de Koppi bildirib ki, tədqiqat uğurla başa çatarsa, bu üsul yaxın gələcəkdə Böyük Britaniyada da tətbiq olunacaq. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə ana bətnində ürək, ağciyər və digər anadangəlmə qüsurların da cərrahi müalicəsi mümkün ola bilər.

Xülasə

ABŞ-da həyata keçirilən yenilikçi fetal əməliyyat nəticəsində ağır qastroşizis diaqnozu qoyulan körpənin bağırsaqları doğuşdan əvvəl qarın boşluğuna yerləşdirilib və uşaq sağlam şəkildə dünyaya gəlib. Alimlər bu üsulun uğurlu nəticələrinin gələcəkdə digər anadangəlmə qüsurların müalicəsində də yeni imkanlar yarada biləcəyini düşünürlər.

Mənbə: BBC News

Uşaqların erkən yaşda sosial şəbəkə hesabı açması onların gələcək akademik nailiyyətlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Yeni araşdırma göstərir ki, sosial mediadan kiçik yaşlardan istifadə edən şagirdlər sonrakı illərdə standart imtahanlarda daha zəif nəticə göstərirlər. Alimlər hesab edirlər ki, bunun əsas səbəblərindən biri diqqətin tez-tez yayınması və dərs zamanı rəqəmsal platformalara həddindən artıq yönəlməkdir.

Tədqiqat İtaliyanın şimal bölgəsində təhsil alan 5 227 şagirdin məlumatları əsasında aparılıb. Əsas təhlilə 4 545 şagird daxil edilib və onların sosial şəbəkə hesabı açdıqları yaş ilə 2-ci sinifdən 10-cu sinfə qədər olan standart imtahan nəticələri müqayisə olunub. Tədqiqatçılar əvvəlki akademik göstəricilər, ailənin sosial-iqtisadi vəziyyəti və valideynlərin təhsil səviyyəsi kimi amilləri də nəzərə alıblar.
Nəticələr göstərib ki, sosial şəbəkədən 11–12 yaşlarında istifadə etməyə başlayan uşaqlar 14–15 yaşında başlayan həmyaşıdları ilə müqayisədə xüsusilə riyaziyyat və ana dili üzrə imtahanlarda daha aşağı nəticə əldə edirlər. Alimlərin hesablamalarına görə, bu fərq təxminən altı aylıq təhsil geriliyinə bərabərdir. İngilis dili üzrə isə oxşar mənfi təsir müşahidə olunmayıb.

Diqqətin yayınması əsas səbəb hesab olunur

Araşdırma müəllifləri bildirirlər ki, sosial şəbəkələrin özü deyil, onlardan istifadə vərdişləri əsas problem yaradır. Telefonun tez-tez yoxlanılması, dərs və ev tapşırıqları zamanı bildirişlərin diqqəti yayındırması, həmçinin gecə saatlarında sosial mediada vaxt keçirmək öyrənmə prosesini zəiflədir. Bununla belə, tədqiqat sosial şəbəkələrin akademik geriliyin birbaşa səbəbi olduğunu qəti şəkildə sübut etmir, yalnız güclü əlaqə göstərir. Mütəxəssislər valideynlərə uşaqların sosial mediaya başlama yaşını gecikdirməyi və istifadə müddətinə nəzarət etməyi tövsiyə edirlər.

Xülasə: Yeni araşdırmaya görə, erkən yaşda sosial şəbəkə hesabı açan uşaqlar sonrakı illərdə məktəb göstəricilərində geri qala bilərlər. Alimlər bunu diqqətin yayınması və sosial mediadan həddindən artıq istifadə ilə əlaqələndirsələr də, əlavə tədqiqatlara ehtiyac olduğunu vurğulayırlar.

Mənbə: News-Medical

19 saat sonra xatirələrini danışdı

Altsheymer xəstəliyinin son mərhələsində olan və təxminən beş il ərzində demək olar ki, danışmayan bir qadında psilosibin tərkibli göbələyin qəbulundan sonra gözlənilməz müsbət dəyişikliklər müşahidə olunub. Alimlərin təqdim etdiyi klinik hadisədə xəstə təkcə danışmağa başlamayıb, həm də yaddaş, hərəkət və gündəlik bacarıqlarında nəzərəçarpacaq yaxşılaşma göstərib. Bununla belə, tədqiqat müəllifləri vurğulayırlar ki, söhbət yalnız bir pasiyentdən gedir və nəticələr müalicə üsulu kimi qəbul edilə bilməz.

Frontiers in Neuroscience jurnalında dərc edilən klinik hadisəyə əsasən, 80 yaşlarında yapon əsilli amerikalı qadın təxminən 10 il Altsheymer xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. Son beş il ərzində isə o, yalnız tək-tək sözlər deyə bilir, sidik saxlaya bilmir, hərəkət etməkdə çətinlik çəkir və gündəlik fəaliyyətlərdə tamamilə başqalarının köməyinə ehtiyac duyurdu.

Pasiyent həkim nəzarəti altında 5 qram psilosibin tərkibli "Enigma" növü göbələk qəbul edib. İlk saatlarda güclü tərləmə, hərarət və uzunmüddətli yuxuya bənzər vəziyyət müşahidə olunub. Təxminən 19 saat sonra isə qadın qəfil ayılaraq saatlarla öz həyatı ilə bağlı xatirələrini danışmağa başlayıb. Sonrakı günlərdə onun ailə üzvlərini tanıdığı, daha rahat yeridiyi, öz geyimini geyindiyi, emosiyalarını ifadə etdiyi və sosial ünsiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdığı bildirilib. Bu müsbət dəyişikliklərin bir hissəsi bir neçə həftə davam edib və bir ay sonra verilən ikinci, daha aşağı dozadan sonra da müəyyən irəliləyişlər qeydə alınıb.

Alimlər ehtiyatlı olmağa çağırırlar
Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, müşahidə olunan dəyişikliklər Altsheymer xəstəliyinin sağalması və ya geri çevrilməsi demək deyil. Onların fikrincə, psilosibin beyində sinir əlaqələrinin fəaliyyətini müvəqqəti aktivləşdirərək itirilmiş görünən bəzi funksiyaların qısa müddətə yenidən əlçatan olmasına şərait yaratmış ola bilər. Lakin bunun səbəblərini və təhlükəsizliyini müəyyən etmək üçün genişmiqyaslı klinik sınaqlara ehtiyac var. Hazırda psilosibin Altsheymer xəstəliyinin standart müalicə üsulu hesab edilmir və həkim nəzarəti olmadan istifadəsi ciddi risklər yarada bilər.

Xülasə: Altsheymer xəstəsi olan bir qadında psilosibin tərkibli göbələyin qəbulundan sonra danışıq, yaddaş, hərəkət və sosial ünsiyyətdə müvəqqəti yaxşılaşma müşahidə edilib. Lakin bu nəticə yalnız bir klinik hadisəyə əsaslanır və alimlər psilosibini təsdiqlənmiş müalicə üsulu kimi qiymətləndirmirlər.

Mənbə: Frontiers in Neuroscience

Uzun illər davam edən maliyyə çətinlikləri təkcə psixoloji vəziyyətə deyil, beyin fəaliyyətinə də mənfi təsir göstərə bilər. Yeni araşdırma göstərib ki, davamlı maddi sıxıntı yaşayan insanların orta yaş dövründə yaddaşı və məlumatı emal etmə sürəti daha zəif olur. Alimlər hesab edirlər ki, bu nəticələr demensiya riskinin formalaşmasında sosial amillərin də mühüm rol oynadığını göstərir.

Tədqiqat Böyük Britaniyada 1946-cı ildə doğulmuş 2 759 nəfərin uzun illər ərzində toplanmış məlumatları əsasında aparılıb. Alimlər iştirakçıların 26–53 yaş arasında gəlir səviyyəsini və maddi çətinliklərini qiymətləndirib, daha sonra isə 53, 63 və 69 yaşlarında onların yaddaş və düşünmə qabiliyyətini müxtəlif testlərlə ölçüblər. Bundan əlavə, bəzi iştirakçılarda MRT və PET müayinələri vasitəsilə beyin quruluşu da araşdırılıb.

Nəticələr göstərib ki, uzun müddət aşağı gəlirlə yaşayan və ya davamlı maliyyə sıxıntısı çəkən şəxslər 53 yaşında məlumatı emal etmə sürəti və verbal yaddaş testlərində daha aşağı nəticə göstəriblər. MRT müayinələri isə bu şəxslərdə beynin yaşlanmasını göstərən dəyişikliklərin – beyin həcminin azalması və digər struktur dəyişikliklərinin daha çox rast gəlindiyini ortaya çıxarıb.

Risk bəzi qruplarda daha yüksəkdir

Araşdırmada maliyyə çətinliklərinin kişilərdə daha güclü təsir göstərə biləcəyi müşahidə olunub. Uşaqlıq dövründə sosial-iqtisadi baxımdan əlverişsiz şəraitdə böyüyən və eyni zamanda yetkin yaşlarında da maddi sıxıntı yaşayan şəxslərdə beyin dəyişiklikləri daha nəzərəçarpan olub. Altsheymer xəstəliyi ilə əlaqəli APOE-ε4 genini daşıyan iştirakçılarda isə riskin daha yüksək ola biləcəyi qeyd edilib. Bununla belə, tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, bu araşdırma maliyyə çətinliyinin birbaşa beyin qocalmasına səbəb olduğunu sübut etmir, yalnız güclü əlaqəni göstərir.

Xülasə: Yeni tədqiqat uzunmüddətli maliyyə çətinliklərinin orta yaşda yaddaşın zəifləməsi, məlumatın emal sürətinin azalması və sonrakı yaşlarda beyin sağlamlığının pisləşməsi ilə əlaqəli olduğunu göstərib. Alimlər hesab edirlər ki, demensiyanın qarşısının alınması üçün sosial və iqtisadi rifahın yaxşılaşdırılması da sağlam həyat tərzinin vacib hissəsidir.

Mənbə: News-Medical 

Az zülal qəbulunun ömrü uzada biləcəyi iddia olunur

Son elmi icmal göstərir ki, zülal qəbulunun müəyyən qədər azaldılması bəzi insanlarda sağlam qocalmanı dəstəkləyə və ömür uzunluğunu artıra bilər. Alimlər hesab edirlər ki, bunun səbəbi hüceyrələrin qida maddələrinə reaksiyasının dəyişməsi və zədələnmələrin azalmasıdır. Bununla belə, mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, hər kəs üçün eyni qidalanma modeli uyğun deyil və xüsusilə yaşlı insanların zülal ehtiyacını azaltması təhlükəli ola bilər.

Təsir hüceyrə səviyyəsində başlayır

Tədqiqatçılar 350-dən çox elmi araşdırmanın nəticələrini təhlil edərək zülal məhdudiyyətinin sağlamlığa təsir mexanizmlərini araşdırıblar. İcmala görə, az zülallı qidalanma maddələr mübadiləsini yaxşılaşdıra, hüceyrələrin qida siqnallarını emal etmə üsulunu dəyişdirə, oksidləşdirici stressi və hüceyrə zədələnməsini azalda bilər. Nəticədə hüceyrələrin normal fəaliyyəti daha uzun müddət qorunur və qocalma prosesi ləngiyə bilər.

Araşdırmada həmçinin qeyd olunur ki, metionin, izolösin və valin kimi bəzi amin turşularının məhdudlaşdırılması müşahidə edilən müsbət təsirlərin əsas səbəblərindən biri ola bilər. Alimlər aşağı zülallı rasion zamanı artan FGF21 hormonunun enerji sərfiyyatını yüksəldə, qanda şəkərin tənzimlənməsinə kömək edə və iltihabı azalda biləcəyini bildirirlər.

Hamı üçün uyğun deyil

Müəlliflər vurğulayırlar ki, bu nəticələr yüksək zülallı qidalanmadan tamamilə imtina etmək tövsiyəsi kimi qəbul edilməməlidir. Xüsusilə 65 yaşdan yuxarı insanlarda kifayət qədər zülal qəbul edilməməsi əzələ kütləsinin azalmasına və sağlamlıq risklərinin artmasına səbəb ola bilər. Buna görə də qidalanma planında ciddi dəyişiklik etməzdən əvvəl həkim və ya dietoloqla məsləhətləşmək vacibdir.

Xülasə:

Yeni elmi icmal göstərir ki, zülal qəbulunun nəzarətli şəkildə azaldılması bəzi hallarda maddələr mübadiləsini yaxşılaşdıra, hüceyrə zədələnməsini azalda və sağlam qocalmanı dəstəkləyə bilər. Lakin bu yanaşma hər yaş qrupu üçün uyğun hesab edilmir və fərdi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.

Mənbə: News-Medical

Dietoloqdan şök açıqlama

Dietoloq bildirib ki, manqo sağlam meyvə hesab olunsa da, tərkibindəki yüksək təbii şəkər səbəbindən bəzi insanlar üçün qazlı şəkərli içkilərdən daha riskli ola bilər. Xüsusilə şəkərli diabet, insulin müqaviməti və artıq çəki problemi olan şəxslər manqonu nəzarətsiz miqdarda istehlak etdikdə qanda qlükoza səviyyəsinin sürətlə yüksəlməsi ilə üzləşə bilərlər.
Mütəxəssis vurğulayıb ki, "Coca-Cola"nın tərkibində əlavə şəkər olsa da, insanlar adətən onun zərərli olduğunu bildikləri üçün istehlakını məhdudlaşdırmağa çalışırlar. Manqo isə "faydalı məhsul" kimi qəbul edildiyindən çox miqdarda yeyilə bilir. Bu isə gündəlik şəkər qəbulunun normanı aşmasına səbəb ola bilər.
Bununla yanaşı, dietoloq qeyd edib ki, manqo vitamin C, A, antioksidantlar və lif baxımından zəngindir. Buna görə də sağlam insanların bu meyvədən tamamilə imtina etməsinə ehtiyac yoxdur. Əsas tövsiyə porsiya ölçüsünə diqqət yetirmək və balanslı qidalanma prinsiplərinə riayət etməkdir. Mütəxəssislər gündə 1–2 porsiyadan artıq meyvə istehlak etməməyi məsləhət görürlər.
Mənbə: Health Mail

485 ana arasında aparıla araşdırma

Kanadada aparılan yeni araşdırma hamiləlik dövründə çay vasitəsilə qəbul edilən flüorun uşaqların intellekt göstəricilərinə mümkün təsirini gündəmə gətirib. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, hamiləlik zamanı çaydan qəbul edilən flüorun artması uşaqlarda IQ göstəricilərinin bir qədər aşağı olması ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, alimlər araşdırmanın səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmədiyini və nəticələrin ehtiyatla qiymətləndirilməli olduğunu vurğulayırlar.
485 ana və övlad üzərində aparılan müşahidə
Araşdırma Kanada Ana-Körpə Ətraf Mühit Kimyəvi Maddələr Tədqiqatı (MIREC) çərçivəsində 485 ana-övlad cütlüyünü əhatə edib. Hamiləliyin ilk və üçüncü trimestrində anaların çay və digər içkilərdən istifadəsi sorğular vasitəsilə qiymətləndirilib, bu məlumatlar əsasında gündəlik flüor qəbulu hesablanıb.
Alimlər uşaqların 3–4 yaşında ümumi IQ, verbal IQ və performans IQ göstəricilərini təhlil ediblər. Nəticələr göstərib ki, çaydan qəbul edilən flüorun gündəlik hər 0,5 milliqram artımı – təxminən bir fincan qara çaydakı flüor miqdarına bərabər – uşaqların ümumi IQ göstəricisinin orta hesabla 2,24 bal aşağı olması ilə əlaqələndirilib. Eyni zamanda verbal IQ-da da azalma müşahidə edilsə də, performans IQ ilə statistik əhəmiyyətli əlaqə aşkarlanmayıb.
Alimlər ehtiyatlı olmağa çağırırlar
Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, bu nəticələr çayın zərərli olduğunu sübut etmir. Araşdırma müşahidə xarakterli olduğundan flüorun birbaşa IQ azalmasına səbəb olduğunu söyləmək mümkün deyil. Bundan əlavə, iştirakçıların çay istehlakı öz bəyanatlarına əsaslanıb, istifadə etdikləri çaylarda flüorun faktiki miqdarı ölçülməyib, valideynlərin IQ göstəriciləri və digər qida mənbələrindən qəbul edilən flüor da nəzərə alınmayıb.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, nəticələr hamiləlik dövründə flüorun əsas mənbələrindən biri ola bilən çayda flüor səviyyəsinin daha diqqətlə izlənməsinin vacibliyini göstərir. Onların fikrincə, bu mövzuda müxtəlif ölkələrdə və daha geniş əhali qrupları üzərində əlavə tədqiqatların aparılmasına ehtiyac var.
Xülasə: Kanada alimlərinin araşdırması hamiləlik zamanı çay vasitəsilə qəbul edilən flüorun uşaqlarda daha aşağı IQ göstəriciləri ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərsə də, bunun səbəb-nəticə əlaqəsi olduğu hələ sübut edilməyib. Mütəxəssislər nəticələrin əlavə araşdırmalarla təsdiqlənməsinin vacib olduğunu bildirirlər.
Mənbə: Green R, Lanphear B, Muckle G, et al. Estimated Fluoride Intake from Tea Consumption During Pregnancy and Early Childhood IQ in a Canadian Pregnancy Cohort. Environmental Health Perspectives,

Yay fəslində isti hava, açıq havada istirahət və səyahətlər insanların müxtəlif infeksiyalarla qarşılaşma riskini artırır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bağırsaq infeksiyaları, gənə və ağcaqanadların yaydığı xəstəliklər, eləcə də çirkli su və qidalar vasitəsilə keçən infeksiyalar bu mövsümdə daha çox rast gəlinir. Sadə gigiyena qaydalarına əməl etmək və düzgün qidalanmaq isə bu riskləri əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Həkimlər yay aylarında sağlamlığı qorumaq üçün profilaktik tədbirlərin vacibliyini xüsusi vurğulayırlar.

Ən çox rast gəlinən yay infeksiyaları
İsti hava bakteriya və virusların çoxalması üçün əlverişli şərait yaradır. Buna görə də yay aylarında qida zəhərlənmələri, salmonellyoz, rotavirus və digər bağırsaq infeksiyalarının sayı artır. Bundan əlavə, çirkli sularda çimmək və ya təhlükəsiz olmayan içməli sudan istifadə də müxtəlif yoluxucu xəstəliklərin yayılmasına səbəb ola bilər. Pikniklərdə və açıq havada saxlanılan qidalar da isti havada daha tez xarab olur.

Həşəratlar və gənələr də təhlükə yaradır
Yay mövsümündə ağcaqanad və gənələrin fəallığı artır. Onlar bəzi virus və bakteriyaları insanlara ötürə bilirlər. Mütəxəssislər təbiətdə olarkən uzunqol geyimlərdən istifadə etməyi, həşəratqovan vasitələr çəkməyi və evə qayıtdıqdan sonra bədəni gənələrə qarşı yoxlamağı tövsiyə edirlər. Xüsusilə meşəlik və kolluq ərazilərdə ehtiyatlı olmaq vacibdir.

Qorunmaq üçün hansı qaydalara əməl edilməlidir?
Həkimlər yeməkdən əvvəl və tualetdən sonra əllərin sabunla yuyulmasını, meyvə-tərəvəzin yaxşı yuyulmasını və yalnız təhlükəsiz içməli sudan istifadə edilməsini tövsiyə edirlər. Ət, balıq və dəniz məhsulları tam bişirilməli, hazır qidalar uzun müddət isti şəraitdə saxlanmamalıdır. Çimərlikdə açıq yaralarla suya girməmək və yalnız təhlükəsiz çimmə yerlərini seçmək də infeksiya riskini azaldır.

Risk qrupunda olanlar daha diqqətli olmalıdır
Uşaqlar, yaşlı insanlar, hamilələr və immun sistemi zəif olan şəxslər yay infeksiyalarını daha ağır keçirə bilərlər. Bu səbəbdən həmin şəxslər qidaların saxlanmasına, su qəbuluna və şəxsi gigiyenaya xüsusi diqqət yetirməlidirlər. İshal, yüksək hərarət, qusma və ya güclü halsızlıq kimi əlamətlər yaranarsa, özünümüalicə ilə məşğul olmaq əvəzinə həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur.

Xülasə
Yay mövsümü istirahət üçün əlverişli olsa da, infeksiyaların yayılması baxımından daha riskli dövrdür. Gigiyena qaydalarına riayət etmək, təhlükəsiz qida və sudan istifadə etmək, həşərat sancmalarından qorunmaq və şübhəli əlamətlər zamanı vaxtında həkimə müraciət etmək sağlam yay keçirməyin əsas şərtləridir.

Mənbə: Health.mail.ru – "Как защититься от самых опасных летних инфекций?", həmçinin mövzu ilə bağlı European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) tövsiyələri.

Alimlər siqaret tüstüsünün tənəffüs yollarını nanoplastik hissəciklərin zərərinə qarşı daha həssas hala gətirdiyini müəyyən ediblər. Yeni laboratoriya araşdırması göstərib ki, əvvəlcə siqaret tüstüsünə məruz qalan hava yolu hüceyrələri daha sonra nanoplastiklərlə təmas zamanı daha ağır zədələnir. Bu təsir iltihabın artmasına, hüceyrələr arasındakı qoruyucu baryerin zəifləməsinə və xroniki ağciyər xəstəliklərinə bənzər dəyişikliklərə səbəb olur. Tədqiqatın nəticələri siqaret və plastik çirklənməsinin birlikdə insan sağlamlığı üçün daha böyük təhlükə yarada biləcəyini göstərir.

Laboratoriyada ağciyər hüceyrələri üzərində araşdırma aparılıb

Tədqiqat “Scientific Reports” jurnalında dərc olunub. Alimlər insan tənəffüs yollarının epitel hüceyrələrindən istifadə edərək laboratoriya modeli hazırlayıblar. Hüceyrələr əvvəlcə siqaret tüstüsü ekstraktına, daha sonra isə polistirol mənşəli nanoplastik hissəciklərə məruz qoyulub. Məqsəd siqaretin nanoplastiklərin yaratdığı zədələri gücləndirib-gücləndirmədiyini müəyyən etmək idi.

Birgə təsir hüceyrələrdə daha ciddi pozğunluqlar yaradıb

Nəticələr göstərib ki, siqaret tüstüsü ilə əvvəlcədən zədələnmiş hüceyrələr nanoplastik hissəciklərə qarşı daha həssas olur. Bu zaman hüceyrələr arasındakı qoruyucu baryer zəifləyib, selik ifrazı artıb, iltihab güclənib və immun hüceyrələrinin aktivliyi yüksəlib. Araşdırma müəllifləri bildirirlər ki, bu dəyişikliklər xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyinin (XOAX) erkən xüsusiyyətlərinə bənzəyir.

İki ekoloji təhlükənin birləşməsi

Nanoplastiklər hava, su və qida vasitəsilə insan orqanizminə daxil ola bilir. Siqaret tüstüsü isə tənəffüs yollarının təbii müdafiə mexanizmlərini zəiflədir. Alimlər hesab edirlər ki, bu iki amilin birlikdə təsiri ağciyərlərin zədələnmə riskini xeyli artırır və gələcəkdə xroniki tənəffüs sistemi xəstəliklərinin inkişafına zəmin yarada bilər. Bununla belə, tədqiqat laboratoriya şəraitində aparıldığı üçün nəticələrin insanlar üzərində tam təsdiqlənməsi üçün əlavə klinik araşdırmalara ehtiyac var.

Xülasə

Yeni araşdırma göstərir ki, siqaret tüstüsü tənəffüs yollarının qoruyucu funksiyasını zəiflədərək nanoplastik hissəciklərin yaratdığı zədələri daha da gücləndirə bilər. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, siqaretdən uzaq durmaq təkcə tüstünün birbaşa zərərini deyil, həm də ətraf mühitdəki digər çirkləndiricilərin təsirini azaltmağa kömək edə bilər.

Mənbə: “News-Medical” – “Cigarette smoke extract primes airway cells for greater nanoplastic damage”.

Yaşlı qadınlarda yuxu rejimində baş verən bəzi dəyişikliklər sadəcə qocalmanın təbii nəticəsi olmaya bilər. ABŞ-də aparılan yeni araşdırma göstərib ki, xüsusilə 80 yaşdan yuxarı qadınlarda gündüz yuxululuğunun artması və gecə yuxusunun pozulması gələcəkdə demensiya riskinin yüksəlməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Tədqiqat alimləri hesab edirlər ki, yuxu davranışındakı dəyişikliklər beynin sağlamlığı barədə erkən xəbərdarlıq siqnalı rolunu oynaya bilər. Nəticələr yaşlı insanların yuxu keyfiyyətinin daha diqqətlə izlənməsinin vacibliyini ortaya qoyur.

704 qadın beş il izlənildi

Tədqiqat çərçivəsində yaşı 80-dən yuxarı olan 704 qadının yuxu və oyanıqlıq ritmi beş il ərzində xüsusi cihazlarla izlənilib. Alimlər iştirakçıların gecə yuxusunun müddətini, parçalanma dərəcəsini, gündüz yuxululuğunu və sutkalıq bioloji ritmlərini qiymətləndiriblər. Araşdırmanın əvvəlində iştirakçıların heç birində demensiya diaqnozu olmayıb.

Ən riskli dəyişiklik gündüz yuxululuğudur

Müşahidələr zamanı müəyyən edilib ki, iştirakçıların bir hissəsində gündüz yuxusuna meyl artıb, gecə yuxusu isə daha parçalanmış vəziyyətə düşüb. Bu qrupa daxil olan qadınlarda sonrakı illərdə demensiya inkişaf etmə ehtimalı digər iştirakçılarla müqayisədə təxminən iki dəfə yüksək olub. Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, bu dəyişikliklər təkcə yaşlanma ilə izah edilə bilməz və beyin funksiyalarındakı erkən pozğunluqları əks etdirə bilər.

Yuxu beyin sağlamlığının göstəricisi ola bilər

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, yaş artdıqca yuxunun parçalanması, yuxuya getmənin çətinləşməsi və bioloji ritmlərin zəifləməsi müəyyən qədər normaldır. Lakin bu dəyişikliklər sürətlə artırsa və insan gün ərzində əvvəlkindən daha çox yuxulu olmağa başlayırsa, vəziyyət həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Erkən aşkarlama demensiyanın gedişini ləngidə biləcək tədbirlərin vaxtında görülməsinə kömək edə bilər.

Xülasə

Araşdırma göstərir ki, 80 yaşdan yuxarı qadınlarda yuxu rejimində baş verən nəzərəçarpan dəyişikliklər sadəcə yaşlanmanın nəticəsi deyil, həm də demensiyanın erkən xəbərçisi ola bilər. Alimlər yaşlı insanların yuxu keyfiyyətinin müntəzəm izlənməsini və gündüz yuxululuğu kimi yeni əlamətlərin diqqətdən kənarda qalmamasını tövsiyə edirlər.

Mənbə: News-Medical – When sleep changes in women over 80, it may signal more than aging.

Xərçəng diaqnozunda yeni dövr – süni intellekt xəstəliyi simptomlardan əvvəl müəyyən edir

Xərçəngin erkən aşkarlanması müalicənin uğurunu əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Alimlər bu istiqamətdə mühüm nəticə əldə edərək, adi klinik məlumatlardan istifadə etməklə xərçəng riskini diaqnoz qoyulmamışdan təxminən bir il əvvəl proqnozlaşdıra bilən süni intellekt modeli hazırlayıblar. Yeni texnologiyanın gələcəkdə həkimlərə yüksək risk qrupunda olan insanları daha tez müəyyən etməyə və müayinələri vaxtında planlaşdırmağa kömək edəcəyi bildirilir.

Adi tibbi məlumatlar süni intellekt üçün kifayət edib

ABŞ-də aparılan araşdırmada alimlər elektron sağlamlıq qeydlərində toplanan rutin klinik məlumatlardan istifadə edərək yeni süni intellekt modeli hazırlayıblar. Model xəstələrin yaşı, laborator analizləri, tibbi tarixçəsi, yanaşı xəstəlikləri və digər müntəzəm tibbi göstəriciləri təhlil edərək gələcəkdə xərçəng diaqnozu alma ehtimalını hesablayıb.

Ən diqqətçəkən nəticələrdən biri odur ki, model xərçəng diaqnozu qoyulmamışdan təxminən 12 ay əvvəl yüksək riskli pasiyentləri müəyyən edə bilib. Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, bu müddət əlavə müayinələrin aparılması və xəstəliyin daha erkən mərhələdə aşkarlanması üçün mühüm imkan yarada bilər.

Həkimləri əvəz etmir, qərar verməyə kömək edir

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, hazırlanmış sistem həkimin yerini tutmaq üçün nəzərdə tutulmayıb. Süni intellekt yalnız qərarverməni dəstəkləyən alət kimi işləyir və klinik məlumatları sürətlə təhlil edərək diqqətdən yayınması mümkün olan riskləri üzə çıxarır.
Bu yanaşma xüsusilə çoxsaylı pasiyent məlumatlarının qiymətləndirilməsində həkimlərin iş yükünü azalda və yüksək risk qrupunda olan insanların daha erkən skrininq proqramlarına cəlb edilməsinə kömək edə bilər.
Gələcəkdə fərdiləşdirilmiş skrininqlər mümkün olacaq

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, belə süni intellekt sistemləri gələcəkdə fərdiləşdirilmiş profilaktik tibbin inkişafına töhfə verəcək. Risk səviyyəsinə uyğun olaraq insanlara fərqli müayinə planlarının hazırlanması həm diaqnostikanın səmərəliliyini artıracaq, həm də səhiyyə resurslarından daha məqsədyönlü istifadə etməyə imkan verəcək.

Bununla yanaşı, alimlər bildirirlər ki, modelin geniş klinik praktikada tətbiqindən əvvəl müxtəlif ölkələrdə və fərqli əhali qruplarında əlavə sınaqların aparılması vacibdir.

Xülasə

Yeni hazırlanmış süni intellekt modeli adi klinik məlumatları təhlil etməklə xərçəng riskini diaqnozdan təxminən **bir il əvvəl** proqnozlaşdıra bilir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu texnologiya erkən diaqnostikanı gücləndirə, skrininq proqramlarını daha effektiv edə və gələcəkdə minlərlə insanın həyatının xilas edilməsinə töhfə verə bilər. Bununla belə, sistem hələlik həkim müayinəsini əvəz etmir və geniş tətbiqdən əvvəl əlavə elmi qiymətləndirmələr tələb olunur.

Mənbə: “News-Medical” portalında dərc olunan xəbər və “Journal of Clinical Oncology – Clinical Cancer Informatics” jurnalında yayımlanmış tədqiqat.

Daha yaxşı oxumaq üçün dərsdən çox bunlar vacibdir – yeni araşdırmanın nəticələri

________________________________________
Yeniyetmələrin məktəbdə uğuru təkcə dərs oxumaqdan asılı deyil. Yeni elmi araşdırma göstərib ki, gündəlik həyat tərzi – fiziki aktivlik, yuxu rejimi, sağlam qidalanma və ekran qarşısında keçirilən vaxt – qiymətlərə birbaşa təsir göstərir. Alimlər müəyyən ediblər ki, bu sağlam vərdişlər nə qədər çox birlikdə tətbiq olunarsa, akademik nəticələr də bir o qədər yaxşı olur. Tədqiqat xüsusilə yeniyetmə yaşlarında formalaşan gündəlik rutinlərin gələcək təhsil uğurlarında mühüm rol oynadığını ortaya qoyur.
Sağlam həyat tərzi daha yüksək qiymətlərlə əlaqələndirilib

İspaniyalı tədqiqatçıların apardığı və Scientific Reports jurnalında dərc olunan araşdırmada 8-ci sinifdə oxuyan 974 yeniyetmənin məlumatları təhlil edilib. İştirakçılar arasında diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu (DEHB) və ya xüsusi öyrənmə pozuntusu olan uşaqlar da yer alıb. Araşdırmanın məqsədi gündəlik həyat tərzi vərdişlərinin məktəb göstəricilərinə təsirini müəyyənləşdirmək olub.

Alimlər fiziki aktivlik, yuxu müddəti, qidalanma keyfiyyəti və ekran qarşısında keçirilən vaxtı qiymətləndirərək bu göstəriciləri rəsmi məktəb qiymətləri ilə müqayisə ediblər. Nəticələr göstərib ki, hər bir sağlam davranış ayrıca faydalı olsa da, onların birlikdə tətbiqi daha güclü müsbət təsir yaradır.

Araşdırmaya görə, müntəzəm hərəkət edən, kifayət qədər yatan, balanslı qidalanan və ekran qarşısında daha az vaxt keçirən yeniyetmələrin yüksək akademik nəticə əldə etmə ehtimalı daha çox olub. Bu əlaqə demoqrafik amillər və neyroinkişaf pozuntuları nəzərə alındıqdan sonra da özünü qoruyub saxlayıb.

Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, məktəblərdə yalnız tədris prosesinin deyil, sağlam həyat tərzini təşviq edən proqramların da gücləndirilməsi şagirdlərin akademik nailiyyətlərinin artırılmasına kömək edə bilər. Onların fikrincə, valideynlər və müəllimlər uşaqların gündəlik rejiminə diqqət yetirməklə təhsil nəticələrinin yaxşılaşmasına real töhfə verə bilərlər.

Xülasə
Yeni araşdırma göstərir ki, yeniyetmələrin məktəbdə uğuru yalnız daha çox dərs oxumaqla müəyyənləşmir. Kifayət qədər yuxu, müntəzəm fiziki aktivlik, sağlam qidalanma və ekran vaxtının məhdudlaşdırılması birlikdə tətbiq olunduqda daha yüksək akademik göstəricilərlə əlaqələndirilir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, sağlam gündəlik vərdişlərin erkən yaşlardan formalaşdırılması həm təhsil, həm də ümumi sağlamlıq üçün uzunmüddətli fayda verə bilər.

Mənbə: News Medical portalında dərc olunan xəbər və Scientific Reports jurnalında yayımlanmış "Independent and combined associations with lifestyle behaviors on adolescents’ academic performance" adlı elmi araşdırma.

Banan dünyada ən çox istehlak olunan meyvələrdən biridir. Botanika baxımından o, ağacda yetişsə də, meyvə deyil, giləmeyvə hesab olunur. Tərkibindəki kalium, lif, B6 vitamini və C vitamini sayəsində banan sağlam qidalanmanın dəyərli hissəsi hesab edilir. Elmi araşdırmalar onun bir sıra sağlamlıq faydalarını təsdiqləyir.

Banan kaliumla zəngindir. Bu mineral qan təzyiqinin normal səviyyədə saxlanılmasına, ürək və əzələlərin düzgün fəaliyyətinə kömək edir. Kaliumla zəngin qidaların qəbulunun ürək-damar xəstəlikləri riskinin azalması ilə əlaqəli olduğu göstərilib.

Bananın tərkibində olan pektin və davamlı nişasta bağırsaq mikrobiotasını dəstəkləyir. Xüsusilə tam yetişməmiş bananlarda daha çox olan davamlı nişasta faydalı bağırsaq bakteriyalarının qidası rolunu oynayır və həzm sisteminin sağlamlığına müsbət təsir göstərir. Meyvədəki liflər qəbizliyin qarşısını almağa və uzun müddət toxluq hissi yaratmağa kömək edir.

Banan həmçinin B6 vitamini ilə zəngindir. Bu vitamin sinir sisteminin normal fəaliyyəti və neyromediatorların, o cümlədən serotoninin sintezi üçün vacibdir. Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, B6 vitamininin kifayət qədər qəbulu əhvalın tənzimlənməsinə töhfə verə bilər. Lakin bananın depressiyanı müalicə etdiyi barədə elmi sübut yoxdur.

Tərkibindəki C vitamini və antioksidant birləşmələr hüceyrələri oksidləşdirici stresdən qismən qorumağa kömək edir. Meyvə və tərəvəzlə zəngin qidalanma bəzi xroniki xəstəliklər, o cümlədən bəzi xərçəng növləri riskinin azalması ilə əlaqələndirilsə də, bananın təkbaşına xərçəngdən qoruduğunu söyləmək düzgün deyil.

Banan idmançılar üçün də faydalı seçim sayılır. Karbohidrat və kaliumun birgə təsiri məşqdən əvvəl və ya sonra enerji ehtiyatlarının bərpasına və əzələ funksiyasının dəstəklənməsinə kömək edə bilər.

Bəzi mənbələr bananın siqareti tərgitməyə kömək etdiyini iddia etsə də, bu fikri təsdiqləyən etibarlı klinik sübutlar yoxdur. Siqaretdən imtina üçün ən effektiv üsullar həkim nəzarəti, davranış terapiyası və sübut olunmuş dərman vasitələridir.

Mütəxəssislər bananı balanslı qidalanmanın bir hissəsi kimi qəbul etməyi tövsiyə edirlər. Şəkərli diabeti olan şəxslər isə porsiya miqdarını nəzərə almalı və meyvəni digər lifli qidalarla birlikdə istehlak etməlidirlər.